Onhaalbare ideeën voor een toekomst vol honger

Ik voel me wat overdressed als ik, voor de verandering in overhemd met jasje, Stroom binnenloop. Het kunst- en architectuurcentrum aan de Hogewal in Den Haag heeft een lage, houten balie, betonnen vloeren, een kapstok in een hoek ('je tas kan achter de balie hoor, als je dat wilt tenminste'), en een koffieautomaat waar 50 cent in gaat. De tentoonstellingsfolder is een simpel boekje met een nietje, en de entree is gratis.
Maar vergis je niet, Stroom heeft een ambitieuze doelstelling. Naast tentoonstellingen, organiseert de stichting lezingen, debatten, workshops en excursies. Dit alles om een open platform te zijn voor prikkelende ideeën over de stedelijke omgeving. Er is een bibliotheek, een documentatiecentrum en een 'time bank' waar kunstenaars klussen en dingen kunnen ruilen.
Maar ik kom voor Food Forward, de laatste tentoonstelling in het meerjarenprogramma Foodprint over de toekomst van voedsel in de stedelijke omgeving. In een bescheiden tentoonstellingsruimte, verspreid over twee verdiepingen, is het werk van zeven makers bijeengebracht, waarvan twee duo's. De curator zelf, Karen Verschooren, verzorgt vandaag als uitzondering de rondleiding en ook zijn vier van de makers aanwezig.

Jagen in de supermarkt

De introductie is een video getiteld The Hunt, op een muur naast een trap waar je, als je niet uitkijkt, zo voorbij loopt. De Duitse Christian Jankowski toog met pijl en boog een supermarkt in om op voedsel te jagen. Dit werk is exemplarisch voor de tentoonstelling. De werken zetten je aan het denken op een manier die de folder 'realistische vervreemding' noemt. Realistische trends of ideeën zijn doorgevoerd tot futuristische en radicale scenario's, sommigen nog dichtbij, sommigen heel ver weg. Maar allemaal trachten ze om onze toekomstige honger te stillen op een ethische manier.
"We wilden met deze tentoonstelling terug naar het basisidee achter Foodprint", vertelt Verschooren. Het programma startte in 2009, geïnspireerd door het boek Hungry City van Carolyn Steel. Voedselvoorziening is normaal gesproken onzichtbaar voor stadsbewoners. Wat als we die terugbrengen in de stad? "Deze werken tonen geen oplossingen, of utopieën, maar stellen voedsel en de mens in de stedelijke omgeving naast elkaar en onderzoeken die wrijving."

Licentie voor vleeseters

Een voorbeeld van 'dichtbij' zijn de werken The Meat License Proposal en Black Market Pudding van de Brit John O'Shea, zelf ook aanwezig om vragen te beantwoorden. "Ik ben bezig met een wetsvoorstel”, licht hij een muur vol documenten van The Meat License toe. Zo'n licentie om vlees te eten, zou je kunnen krijgen je als je onder begeleiding een dier doodt. Als je vlees eet, zou je net zo comfortabel moeten zijn met het doden van een dier, is zijn gedachte. In de bijbehorende audiofragmenten met reacties wordt pijnlijk duidelijk dat we dat niet zijn. Veel mensen verwerpen het voorstel door te wijzen op hun ‘recht’ om vlees te eten - iets dat door de documentenmuur niet ondersteund wordt.
"In de praktijk verandert de wet vooral naar aanleiding van wat bedrijven op de markt brengen", zegt O'Shea. Black Market Pudding, een tentoongestelde bloedworst gemaakt van het bloed van een levend varken, is zijn antwoord daarop. De bijbehorende folder belooft een schoon geweten. De commerciële insteek van het werk zet aan tot denken over wat ons geweten dan doet opspelen. Is het genoeg dat het dier niet sterft, als het niets zegt over de kwaliteit van leven? "Dit is een nicheproduct, en geen oplossing voor de problemen", zegt O'Shea, en hij voegt ironisch genoeg toe: "als je in dit product gelooft, dan heb je een schoon geweten."

Staatsrantsoenen

Ver weg in de toekomst geplaatst, zijn de twee werken van Michael Burton & Michiko Nitta in hun project The Feast After Agri. In The republic of salivation nemen we een kijkje in een arbeidershuis uit 3010, met staatsrantsoenen in een tijd van extreme voedselschaarste. Wat gebeurt er bovendien in het lichaam als een mens op zetmeelblokken moet leven?
In hun andere werk, Algaculture, is de maatschappelijke kwestie meer op de achtergrond aanwezig, en wetenschap de hoofdzaak. Het toont een 'solarium' voor genetisch aangepaste mensen met, net als sommige dieren, fotosynthetische algen in het lichaam. Nitta: "Licht staat dan gelijk aan voedsel. Debatten zouden dan gaan over het 'recht op licht'." Burton: "In al deze werken gaat het over wat je wilt opgeven om iedereen te voeden, aan vrijheid, aan menselijkheid, aan integriteit van je lichaam."
Wat dat betreft lijkt het werk erg op The Foragers, van Anthony Dunne en Fiona Raby, helaas wat weggestopt in de etalage van de bibliotheek. Het toont een scenario om iedereen te voeden in een overbevolkt 2050: door middel van genetische aanpassing kan de mens cellulose verteren en de wildernis eten.

Zo groot als een kip

De benedenverdieping is gereserveerd voor Arne Hendriks, met The Incredible Shrinking Man, een lopend project dat onderzoekt wat er gebeurt als mensen vijftig centimeter groot zouden zijn. Veel speelser en minder duister dan de andere werken, en, zo lijkt het, met minder aandacht voor wrijving, en meer voor oplossingen. Hoewel de bedoeling van het vervreemdende scenario vooral is om ruimte te bieden voor onverwachte denkrichtingen.
“Kleine mensen hebben zo veel minder voedsel en dus ruimte nodig”, legt Hendriks uit. De ruimte is gevuld met van alles en nog wat: een brood zo groot als een tafel, een kippenren met twee kippen, een balkontuintje, tanks met genetisch manipuleerbare zebravisjes, zodat ze het hongergevoel zouden kunnen remmen. Voor de opening liet Hendriks zelfs een struisvogel slachten. “Daar voelde ik me wel echt even slecht over...”
Maar de bedoeling was niet het onderzoeken van dát sentiment, maar de relatie van de kleine mens tot zijn voedsel en ruimte. Een zonnebloem is zo groot als een tafel, hoe eet je dan met elkaar? Kippen zijn dan zo groot als struisvogels, hoe gaat slachten dan? De bedoeling is dat bezoekers bijdragen, dat de ruimte vol komt te hangen met ideeën.

Critical Design

'Het zou een vergissing zijn te denken dat deze projecten door hun futuristische karakter het probleem ontwijken. Integendeel, ze stellen oplossingen voor door het probleem te herdefiniëren en bestaande systemen op de spits te drijven', formuleert de folder. We hebben het hier over 'Critical Design', speculatieve ontwerpvoorstellen die onze aannames over producten uitdagen. Food Forward onderzoekt of we wel de juiste vragen stellen. Realistisch en haalbaar kunnen dus beperkingen zijn die oplossingen in de weg staan. Sta jezelf toe te denken voorbij grootschalige high-tech voedselproductie versus kleinschalige stadslandbouw.

Dit is ook wat het ‘Voedseltribunaal’ beoogt. Het afsluitende debat van het Foodprint programma vindt plaats op 5 april. Zie www.stroom.nl. Twaalf visies op voedsel en de stad in 2050 zijn te lezen in Food for the city, a future for the metropolis. Verkrijgbaar vanaf april, zie www.naipublishers.nl

John O'Shea: www.meatlicence.org.uk en www.blackmarketpudding.co.uk
Burton & Nitta: http://afteragri.co.uk
Dunne & Rabi: www.dunneandraby.co.uk
Arne Hendriks: www.the-incredible-shrinking-man.net

Down to earth | februari 2012